Bích ngọc xanh rau và những chấm đen: khuyết điểm hay chữ ký của nephrite
Bài trước về màu và vân của ngọc bích đã nói chung cách đọc một miếng nephrite. Bài này chỉ nói về một dòng: bích ngọc, tức nephrite màu xanh lá đậm mà người Hoa gọi là "xanh rau chân vịt", và về chi tiết làm người mua băn khoăn nhất ở dòng này: những chấm đen.
Câu hỏi hay gặp nhất ở quầy là "có chấm đen thế này là ngọc xấu hay ngọc giả?". Câu trả lời ngắn: không giả, và chưa chắc đã xấu.
Bích ngọc là gì trong họ nephrite
Nephrite có màu từ trắng, vàng nhạt, xanh xám tới xanh đậm và đen. Màu xanh đến chủ yếu từ sắt trong khoáng vật tạo ngọc: càng nhiều sắt, màu càng đậm. Bích ngọc là đầu xanh đậm của dải màu đó. Các nguồn bích ngọc thương mại lớn nằm ở Canada (vùng British Columbia), Nga (vùng Siberia), New Zealand, và một số nơi khác.
Khác với phỉ thuý xanh, màu bích ngọc thường đục mờ và đều, ít khi trong. Đó là bản chất của nó chứ không phải dấu hiệu chất kém. Người chơi bích ngọc không tìm độ trong như kính, họ tìm màu sâu, mịn, và ánh dầu.
Chấm đen từ đâu ra
Bích ngọc hình thành trong môi trường đá giàu crom và sắt. Cùng lúc với các sợi khoáng vật tạo ngọc, một số khoáng vật khác cũng kết tinh và bị nhốt lại bên trong, phổ biến nhất là cromit và các khoáng vật sắt dạng hạt. Chúng hiện ra thành những chấm đen nhỏ, có khi thành cụm hay thành vệt.
- Chấm đen là một phần của đá, không phải bẩn, không lau đi được.
- Gần như mọi bích ngọc tự nhiên đều có ít nhiều chấm đen. Một miếng to mà hoàn toàn không có chấm nào là hiếm.
- Chấm đen nằm sát bề mặt đôi khi cứng khác phần ngọc xung quanh, khi đánh bóng có thể để lại vết lõm nhỏ.
Khi nào chấm đen làm giảm giá
Không phải chấm đen nào cũng như nhau. Người trong nghề nhìn ba thứ:
- Mật độ: vài chấm rải rác so với cả mảng đen lốm đốm. Càng ít, càng thưa, giá càng cao.
- Vị trí: chấm nằm ở mặt chính của mặt dây, ở chỗ chạm mặt người, mặt tượng thì bị trừ nhiều. Nằm ở mặt sau, ở mép vòng phía trong thì ít ảnh hưởng.
- Kích thước: chấm li ti như hạt tiêu ít gây chú ý hơn một đốm to bằng hạt đậu.
Thợ chạm giỏi thường bố trí hình để giấu chấm đen vào chỗ tối của hình: mắt của con vật, nếp áo, lá cây. Nếu thấy một miếng chạm khéo mà chấm đen "nằm đúng chỗ" thì đó là tay nghề, không phải may mắn.
🔴 "Không chấm đen, xanh đều tươi" là lúc nên hỏi kỹ nhất
Người mua mới thường nghĩ miếng xanh tươi, đều, không một chấm đen là miếng tốt nhất. Có thể đúng, nhưng đó cũng là đặc điểm của nhiều loại hàng thay thế:
- Thạch anh hoặc chalcedony nhuộm xanh: màu tươi đều, không chấm, nhẹ tay hơn, ánh thuỷ tinh cứng.
- Serpentine xanh: mềm hơn nhiều, dễ trầy, ánh sáp, màu thường nhạt hơn và ngả vàng.
- Thuỷ tinh màu: có thể thấy bọt khí tròn khi soi, đôi khi thấy vết đúc.
- Aventurine: lấp lánh li ti dưới nắng do vảy mica, khác hẳn chấm đen mờ của bích ngọc.
Chấm đen không bảo đảm là thật, nhưng một miếng "xanh rau" quá hoàn hảo với giá phải chăng thì đáng nghi hơn một miếng có vài chấm đen.
Chọn màu: xanh rau, xanh rêu, xanh xám
Trong bích ngọc, màu được ưa nhất là xanh lá đậm, tươi, không ngả xám hay ngả vàng. Nhìn màu nên:
- Nhìn dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, không dưới đèn vàng của tủ kính. Đèn vàng làm xanh xám trông thành xanh ấm.
- Soi đèn pin qua mép miếng mỏng: bích ngọc tốt cho ánh xanh đều, mịn; chất thô thấy hạt, đốm sáng tối không đều.
- Đặt cạnh một tờ giấy trắng để màu không bị nền đen, nền nhung đỏ "kéo" lên.
Bích ngọc có bền không
Như mọi nephrite, bích ngọc có cấu trúc sợi đan xen nên rất dai, chịu va đập tốt hơn phỉ thuý. Đó là lý do vòng bích ngọc bản mỏng vẫn được làm và đeo hằng ngày. Tuy vậy:
- Chỗ có cụm chấm đen lớn hoặc vệt khoáng vật khác có thể là điểm yếu, va mạnh dễ nứt theo đó.
- Độ cứng của nephrite khoảng 6 đến 6,5, thấp hơn thạch anh trong bụi. Lau bằng khăn khô có cát bụi lâu ngày vẫn làm mặt ngọc mờ đi.
- Không cần tẩm dầu, không cần ngâm nước muối hay "nuôi" bằng gì cả. Nước sạch, xà phòng nhẹ, khăn mềm là đủ.
Khi muốn chắc chắn
Với món có giá trị, giấy kiểm định nên ghi rõ chất liệu là nephrite (có nơi ghi "ngọc bích" hoặc "Hoà Điền ngọc" kèm tên khoáng vật). Các chỉ số như tỷ trọng khoảng 2,9 đến 3,0 và chiết suất khoảng 1,61 đến 1,63 giúp phòng kiểm định tách nephrite khỏi serpentine, thạch anh và thuỷ tinh. Người mua không cần thuộc số, chỉ cần biết giấy có những dòng đó là giấy có đo đạc thật.
Nói gọn lại
Chấm đen trong bích ngọc là khoáng vật đi kèm tự nhiên, không phải bẩn và không phải dấu hiệu giả. Nó làm giảm giá khi dày, to và nằm ở mặt chính. Một miếng xanh tươi đều tăm tắp, không một chấm, giá lại mềm, là lúc nên hỏi kỹ nhất chứ không phải lúc nên mừng nhất.