Phỉ thuý loại A, B, C và B+C: bốn chữ cái phải hiểu trước khi trả tiền
Các bài trước trong mục Kiểm định đã nói chuyện gửi ngọc đi đâu, khi nào cần kiểm và tự kiểm ở quầy được tới mức nào. Bài này lùi lại một bước, nói về bốn chữ cái mà gần như tờ giấy nào, lời rao nào về phỉ thuý (jadeite) cũng nhắc tới: A, B, C và B+C. Hiểu sai bốn chữ này thì đọc giấy đúng từng chữ mà vẫn hiểu sai cả tờ.
Điều cần nhớ đầu tiên: đây không phải thang chất lượng. Một miếng loại A có thể đục, xám, nhiều vết. Một miếng loại B có thể xanh trong như kính. Bốn chữ cái chỉ trả lời một câu hỏi duy nhất: miếng ngọc đã bị can thiệp tới đâu.
Loại A: chỉ gia công cơ học, có thể có sáp
Loại A là phỉ thuý được cắt, mài, chạm, đánh bóng. Màu là màu tự nhiên, cấu trúc hạt tinh thể không bị phá. Trong nghề, việc nhúng sáp lên bề mặt sau khi đánh bóng vẫn được coi là loại A, vì sáp chỉ nằm ở lớp ngoài cùng, lấp các khe rất nhỏ giữa hạt cho mặt ngọc bóng đều hơn, và mòn dần theo năm tháng.
Điều này có hai hệ quả mà người mua nên biết:
- Một miếng loại A đeo lâu có thể bớt bóng vì sáp mòn. Đem đánh bóng lại là xong, không phải dấu hiệu ngọc "chết" hay ngọc giả.
- Ngâm loại A trong nước ấm xà phòng nhẹ không hại gì. Ngâm trong dung môi mạnh hoặc hơ nóng thì sáp có thể chảy, mặt ngọc mờ đi một chút.
Loại B: tẩy axit rồi bơm keo
Phỉ thuý thô nhiều khi có màu đẹp nhưng lẫn vết nâu, vàng, xám do sắt và tạp chất bám giữa các hạt tinh thể. Để "làm sạch", người ta ngâm miếng ngọc trong axit nhiều ngày, có khi nhiều tuần. Axit hoà tan tạp chất, nhưng đồng thời ăn vào khe giữa các hạt, làm cấu trúc lỏng ra, xốp đi. Miếng ngọc lúc này trắng hơn, sạch hơn nhưng giòn. Để nó đứng vững và trong lại, người ta bơm nhựa (polymer, epoxy) vào các khe rồi để đông cứng.
Kết quả là một miếng trông trong, sạch, màu nền tươi, nhìn bằng mắt thường rất khó phân biệt với loại A cao cấp. Nhưng bản chất đã đổi:
- Phần keo trong ngọc lão hoá theo thời gian. Nhiều miếng sau vài năm tới vài chục năm ngả vàng, xỉn, có khi nứt rạn ở bề mặt.
- Nó kém bền với nhiệt và hoá chất hơn loại A: nước nóng, dung môi, tiếp xúc lâu với mỹ phẩm có cồn đều không tốt.
- Giá trị thị trường chênh lệch rất lớn so với loại A cùng vẻ ngoài. Đây là chỗ người mua thiệt nhất.
Loại C: nhuộm màu
Loại C là phỉ thuý được đưa màu vào từ ngoài, thường là xanh lá, tím, đỏ. Màu nhuộm đi theo đường các khe nứt và ranh giới hạt, nên dưới kính lúp mười lần hay thấy màu đậm thành sợi, thành mạng nhện dọc theo vết rạn, còn phần giữa các sợi thì nhạt. Màu tự nhiên thì phân bố theo dải, theo đám, không bám đúng vào vết nứt như vậy.
Màu nhuộm có thể phai khi gặp nắng lâu, nước nóng hoặc chất tẩy. Một số loại thuốc nhuộm còn "chảy" ra khi lau bằng bông thấm dung môi, nhưng người mua không nên tự thử kiểu đó trên hàng chưa trả tiền.
B+C: vừa tẩy vừa nhuộm
Đây là trường hợp phổ biến hơn người ta nghĩ: tẩy axit cho trắng, rồi nhuộm màu, rồi bơm keo. Trên giấy kiểm định sẽ ghi rõ cả hai. Vì có bước tẩy, B+C mang đủ nhược điểm của loại B, cộng thêm rủi ro phai màu của loại C. Những chiếc vòng xanh đều tăm tắp, trong như kẹo mà giá lại mềm thường nằm ở nhóm này.
🔴 Vì sao loại B nguy hiểm hơn loại C với túi tiền
Nghe thì "nhuộm" có vẻ tệ hơn "làm sạch". Thực tế ngược lại, xét từ góc người mua:
- Loại C có dấu hiệu nhìn thấy được. Màu bám theo vết nứt, màu quá đều, màu "nổi" trên nền xám. Người có kinh nghiệm và một cái kính lúp nhiều khi nghi ngay.
- Loại B không chừa dấu hiệu rõ cho mắt thường. Màu là màu thật, chỉ có nền được tẩy sạch. Những "mẹo" như gõ nghe tiếng, soi đèn pin, thử nóng lạnh trên tay đều không đáng tin. Dấu hiệu thật nằm ở cấu trúc bề mặt dưới kính phóng đại lớn (mặt ngọc có kiểu rỗ, nứt vi mô do axit ăn) và ở phổ hồng ngoại, tức là việc của phòng kiểm định có máy.
- Chênh lệch giá lớn nhất nằm ở cặp A và B. Một miếng B trông như A cao cấp là loại hàng có lời nhiều nhất để nói sai.
Vì vậy với món có giá trị đáng kể, nhất là vòng và mặt trong, xanh đều, câu "để em soi thử cho anh xem" không thay được tờ giấy của một nơi kiểm định độc lập.
Đọc giấy kiểm định cho đúng dòng
Giấy kiểm định phỉ thuý thường có các dòng: tên mẫu, khối lượng, kích thước, màu, tỷ trọng, chiết suất, phổ hấp thụ hoặc phổ hồng ngoại, và kết luận. Người mua hay dừng ở dòng tên: "Ngọc Jadeite" hoặc "Phỉ thuý tự nhiên". Dòng đó chỉ nói chất liệu là jadeite, không nói nó đã bị tẩy hay nhuộm.
- Tìm dòng ghi rõ "loại A", "không xử lý", "untreated", hoặc ngược lại "loại B", "đã tẩy và tẩm", "đã nhuộm".
- Kiểm tra ảnh trên giấy, khối lượng và kích thước có khớp với món trong tay không. Giấy cấp cho một món khác rồi gắn sang là chuyện có thật.
- Giấy không có dòng nào về xử lý thì hỏi thẳng người bán và hỏi nơi cấp giấy. Một nơi kiểm định nghiêm túc sẽ trả lời được qua mã số.
Những lời rao nên dừng lại để hỏi
- "Ngọc A+, A++, A+++": các dấu cộng này là cách xếp hạng riêng của người bán về độ đẹp, không phải loại A theo nghĩa xử lý. Một món có thể vừa "A+++" theo lời rao vừa là loại B theo giấy.
- "Ngọc Myanmar": đây là nơi xuất xứ của phần lớn phỉ thuý thương mại, không phải bằng chứng chưa xử lý. Hàng tẩy và nhuộm cũng đi từ nguyên liệu Myanmar.
- "Ngọc tự nhiên trăm phần trăm" mà không có giấy ghi loại: tự nhiên ở chất liệu chưa chắc là tự nhiên ở màu và độ trong.
- Giục chốt vì "lô cuối": món có giá trị thật thì chờ vài ngày để đi kiểm định không làm mất gì, trừ khi người bán sợ kết quả.
Loại B có đáng mua không
Không có gì sai khi mua loại B hay loại C, nếu biết mình đang mua gì và trả giá theo đúng loại đó. Một món B+C đẹp mắt, giá phải chăng có thể là món trang sức ưng ý. Điều cần là người bán nói thật và người mua không kỳ vọng nó giữ giá hay truyền lại như một món loại A.
Khi đã mua loại B, cách giữ cũng khác: tránh nước nóng, tránh ngâm hoá chất, tránh nắng gắt kéo dài, cất riêng. Những lời khuyên vệ sinh chung cho ngọc áp vào loại B phải nhẹ tay hơn.
Nói gọn lại
A, B, C nói về xử lý, không nói về đẹp xấu. Loại A có thể có sáp; loại B đã tẩy axit và bơm keo; loại C đã nhuộm; B+C là cả hai. Chỗ người mua thiệt nhiều nhất là mua giá loại A cho một món loại B, và đó cũng là cặp khó phân biệt nhất bằng mắt. Với món đắt, giấy kiểm định độc lập có dòng ghi rõ loại là thứ duy nhất nên tin.